|
de Roberto Mette
In sos primos meses de su
2004, su Banco di Sardegna ad
aprontadu un’istudiu subra s’andhamenta de s’acolomia salda, ajuadu in custa
fattura dae una crica de istudiantes sabios e meda connotos: Renzo Usai, Andrea
Pellucelli, Giuseppe Mura, Paola Castaglioli, Anna Addis e Giulio Fettarappa. Pro
donzi provincia salda – betza e noa –
s’est istudiada sa creskida de s’acolomia fent’a como (simmai b’est ‘istada!) e
sas isperas pro un’incrasa.
Cos’iskìda, in custu tribagliu cumparid puru sa
‘iddha nostra e custu nos dad paritzos temas de arrejonu, calcunu de cussideru mannu.
Poded essere de ajudu kilcare de bogare a pizu sas paltes ki faeddhan de Alà
pro proare a las cumprobare kin sa realidade. Sa prima palte de s’istudiu
kilcad de ponnere in giaru tzeltos datos azigu atesu dae s’acolomia classica,
ma ki poden essere signales de ajudu pro sos ki faghen custos istudios. E luego
‘ndh’essid una cosa ispantosa pro nois alaesos: Alà est, a pustis’e Bortigiadas,
sa ‘iddha in’ue b’ad apidu sa pius alta amminimada de zente residente. Dae su
1981 a su 1991 amos peldidu su 8% de
abitadores, massimamente pro mor’e su disterru, in palte minore pro sas
moltes. Azigu menzus est ’andhada in sos 10 annos daboi, ca sa peldida est ‘istada
in sa media de sa Gaddura. Sighendhe in custa kilca, acatamos ateros datos ki
no sono tzeltu bantos pro ‘iddha: a fora’e Padru, no b’ad atera ‘iddha de sa
provincia noa ki aped balanzu pro
pessone singula (imponibile IRPEF), pius minore’e su alaesu; su
valore de sas domos e de ateros fraigos in cabu a donzi pessone est su pius
basciu tra tottus. Ma daboi ateros datos ki bandhan’azigu contr’a sos ki amos
‘idu como como: unu nummeru de domos kena abitadas de sos pius altos tra
tottus, e una creskida de sos fraigos in sos ultimos 10 annos agiummai paris a
cussa de sas cussolzas turisticas de sa costa! Itte kered narrere tottu custu?
Mi kelzo atrivire a dare su parrere meu subr’a custos datos. Pesso diffatis ki
su naturale de s’alaesu, ki no resessid a s’idere arressu unu mai, l’aped ’atidu,
in tempos de tribagliu minguente, a kilcaresi su’e vivere siad dae sos tribaglios
a zorronadas, ki guasi sempere no cumparin in sos istudios de s’istatistica,
siad dae su tribagliu in campagna, massimu su pastorìu, e custa puru est una
calidade’e tribagliu ki ‘enid cussideradu in manera imbagliada (in su limbazu
de s’acolomia si diad narrere “a forfait”)! Duncas, su ‘alanzu pro sos ki sono
arreados in biddha già b’est sempere istadu - mancari sos datos nien a su revessu - assunessi pro campare ‘ene e
pro pesaresi una domo in’ue ‘istare, atera
cosa ki in su naturale alaesu est guasi un’orriolu! E dai si poded cumprendhere,
sempere a bisu meu, sa creskida de sos fraigos, massimu in su mamentu ki ad apidu
fine su disterru de sos annos '80. E dae su disterru ndh’enid sa creskida de
sas domos kena abitadas, dadu ki una ‘olta ki si tuccaiad a fora, tzeltu no
k‘enian imboladas!! Como calki datu pius
cunfromme a s’acolomia classica. Inoghe puru, b’ad de b’istare assustos: dae su 1991 a su 2001, si no cussideramos La
Maddalena, no b’ad ‘iddha ki apad ’idu una creskida de sas asiendhas ke a Alà, in
totta sa provincia noa (+ 17%). Si fid cosa disconnota su paragone kin sas
ateras ’iddhas, fid tzeltu ladinu ki in biddha sas pessones ki si sono postas a
cont’issoro sono creskende sempere de piusu.
E pesso ki dae su 2001 a oje custa creskida siad ‘istada
pius manna ancora. Sighendhe in s’arrejonu, si poded narrere, sempere gratzias
a custu istudiu de su Banco di Sardegna, ki sa creskida de sas “Paltidas’e IVA”
in Alà siad ligada a s’immanniada fatta dae s’industria e dae s’alte mastrìna.
Sos degh’annos 1991-2001 sono sos annos de cavas de contone, ancora kena
s’istrobbu de sa gherra’e sos prejos kin sa Cina, e sono tempos de fraigamuros
cotimistas in sa Costa Smeralda. A su revessu, s’est imminorigadu su nummeru de
sas asiendhas de su cummerciu (cantas butegas e-i cantos tzilleri an serradu in
cussos annos!) e de s’agricola. E difattis Alà ad peldidu su 68% de terrinu piantadu
o impitadu pro pastorìu (neune ke a biddha). Sas isperas pro un’incrasa de
cust’istudiu no montovan ne Alà, ne perun’atera ‘iddhigheddha, si faeddhad 'etzi
de Terranoa e de sa provincia noa intrea, ki ad’a aere una creskida pius manna
de sa media de sa Saldigna, gratzias a su turismo, e a su ki bi girad in
tundhu, sos fraigos, sas altes mastrinas saldas, e dai sighendhe. A su revessu,
s’oltiju e-i su contone an’a aere ‘onzi pagu tempus calki istrobbu, devidu in
palte manna a sas gherras’e sos prejos ki oramai si giogan in su melcadu
mondiale. Pro Alà, unu parrere ‘onu poded essere intregadu a nois alaesos, imbelghidos
tott’ora in sa nostra realidade: sos mastros de sa pedra’e monte oramai no acatan
rivalìa in sas ateras biddhas, benin cussiderados su menzus ki b’apad in giru,
e si preferid unu giovanu alaesu kin paga alte, piusaprestu ki kilcare unu
mastru’e ater’ue. In pius, sa materia prima de menzus calidade est in biddha,
duncas custu melcadu pared ki ateru no apad ki de immanniare ancora. Ma pro perlongare
a cantu si poded custa ‘ona ‘andhamenta, toccad ki si muded azigu sa manera’e
pessare. Calki paragone: bisonzad mezorare sa calidade pro aere pius melcadu,
no abbasciare su preju; toccad ki sos
mastros de muru si assotzien tra issos, no si andhed ‘onzunu a contu sou, ca in
tempos de bascia foltuna, s’aunidade ajuad maigantu. S’oltiju est paghendhe sa
creskida de su Portogallo e de s’Ispagnia, ma su perigulu est intr’e manu pro
‘iddha, ‘idu ki sa calidade de s’oltija nostra est de sas pius mannas. Ma no bisonzad
de drommire: cumbenid menzus a bendhere pius paga materia prima, e kilcare duncas
de la tribagliare in su logu. Pro sas cavas pared ki toccad de aisetare tempos
menzus, e dai pared puru pro su cummerciu, ki pagad una gherra già peldida dae
s’incomintzu kin sas butegas pius mannas de citade. A sa congruida ‘e
cust’arrejonada unu cossizu fora’e’ia: nos devimos ponnere in conca ki bi kered
calki alaesu in sa Regione, in sa Provincia, in tottu sos logos de sa politica.
Comente Buddusò, Monti, Padru nos insinzan, una ’ona acolomia benid puru (a
boltas massimamente) dae su bonu faghere de una mente acuta ki - acatendesi in
sos logos in’ue si decidid - pottad busare sas calidades suas a favore de su
eretu dae in’ue ndh‘enid e de sa zente sua.
|